تعریف کیست و انواع آن
مقدمه
کیست در پزشکی نوین به حفرهای بسته گفته میشود که معمولاً با مایع، مواد نیمهجامد یا گاهی هوا پر شده است. این تودهها میتوانند در اندامهای مختلف بدن شکل بگیرند و بسته به محل ایجاد، اندازه و نوع محتوا، علائم متفاوتی داشته باشند. در بسیاری از موارد، کیستها خوشخیم هستند اما در صورت بزرگ شدن یا ایجاد فشار روی بافتهای اطراف، میتوانند باعث درد، اختلال عملکرد عضو و نگرانی بیمار شوند.
در منابع طب سنتی، نگاه به کیست تنها محدود به یک توده موضعی نیست، بلکه آن را نشانهای از بههمخوردن تعادل کلی بدن میدانند. از دیدگاه حکما، زمانی که بدن نتواند مواد زائد، رطوبتهای اضافی و اخلاط فاسد را بهدرستی دفع کند، این مواد در نقاط ضعیف بدن تجمع پیدا میکنند و بهتدریج به شکل کیسه یا غدهای پر از رطوبت ظاهر میشوند که همان کیست است.
از دیدگاه حکمای قدیم، کیستها نتیجه ضعف قوه مدبره بدن و نشانهای از عدم تعادل میان اخلاط چهارگانه یعنی خون، صفرا، بلغم و سودا هستند. به همین دلیل در طب سنتی، هر نوع کیست ریشه و توجیه خاص خود را دارد و درمان آن نیز تنها به موضع محدود نمیشود، بلکه اصلاح مزاج و تقویت عملکرد اندامهای اصلی بدن نقش اساسی دارد.
انواع کیست از نگاه طب سنتی
۱. کیست تخمدان
کیست تخمدان یکی از شایعترین انواع کیست در بانوان است و در طب سنتی بیشتر به سردی رحم، ضعف قوه تولیدمثل و غلبه بلغم یا سودا نسبت داده میشود. این سوءمزاج باعث میشود خونرسانی طبیعی به تخمدانها مختل شود و رطوبتهای اضافی که باید از بدن دفع شوند، در این ناحیه باقی بمانند. بهمرور زمان این رطوبتها غلیظ شده و به شکل کیست ظاهر میشوند.
سبک زندگی کمتحرک، مصرف زیاد غذاهای سرد و تر، پرخوری غذاهای سنگین و دیرهضم و همچنین اختلالات گوارشی از عواملی هستند که از نگاه طب سنتی میتوانند زمینهساز ایجاد یا تشدید کیست تخمدان شوند.
۲. کیست مویی (پیلونیدال)
کیست مویی معمولاً در ناحیه پایین کمر و نزدیک دنبالچه ایجاد میشود. حکمای طب سنتی این نوع کیست را نتیجه انسداد مجاری دفعی و تجمع مواد فاسد در بدن میدانند. زمانی که بدن به دلیل ضعف قوه دافعه یا سبک زندگی نامناسب نتواند مواد زائد را از راههای طبیعی دفع کند، این مواد در نقاطی که مستعد ضعف هستند تجمع پیدا میکنند.
اصطکاک، نشستن طولانیمدت و عدم تحرک کافی میتواند این ناحیه را آسیبپذیرتر کند و زمینه بروز التهاب و کیست را فراهم سازد.
۳. کیست چربی (سباسه)
کیستهای چربی در اثر انسداد مجاری پوست به وجود میآیند و معمولاً به صورت تودههایی نرم یا نسبتاً سفت زیر پوست لمس میشوند. در نگاه طب سنتی، این حالت نشانه رطوبت زیاد بدن و غلبه بلغم در پوست است. وقتی پوست نتواند چربی و تعریق طبیعی خود را بهدرستی دفع کند، این مواد در زیر پوست حبس میشوند و به شکل کیسهای برجسته ظاهر میگردند.
این نوع کیستها بیشتر در افرادی دیده میشود که مزاج سرد و تر دارند یا به مصرف زیاد غذاهای چرب و سنگین عادت دارند.
۴. کیست کلیه
کیست کلیه یکی از مواردی است که امروزه در سونوگرافیها بهطور اتفاقی تشخیص داده میشود. در طب سنتی، علت اصلی آن را اختلال در مزاج کلیه و ضعف قوه دافعه بدن میدانند. کلیه نقش مهمی در دفع رطوبتها و مواد زائد دارد و اگر این عملکرد دچار ضعف شود، رطوبتهای اضافی در بافت کلیه باقی میمانند و بهتدریج کیست شکل میگیرد.
بسته به اینکه مزاج کلیه به سمت سردی یا گرمی متمایل شده باشد، کیفیت، سرعت رشد و علائم این کیستها متفاوت خواهد بود.
۵. کیست دندان
کیست دندان معمولاً در اطراف ریشه دندان یا بافت لثه ایجاد میشود. حکمای طب سنتی این مشکل را به فساد اخلاط، بهویژه سودا یا بلغم فاسد، در ناحیه دهان و فک نسبت میدهند. باقیماندن مواد فاسد، همراه با عفونتهای مزمن و ضعف بهداشت دهان، میتواند باعث تورم و تشکیل کیست شود.
از نگاه طب سنتی، سلامت دهان ارتباط مستقیمی با وضعیت گوارش و مزاج کلی بدن دارد.
۶. کیست سینه
کیست سینه در بانوان به صورت تودههایی نرم، متحرک و پر از مایع در بافت سینه ظاهر میشود. در طب سنتی، این حالت اغلب ناشی از سوءمزاج سرد و مرطوب در بافت سینه و اختلال در دفع رطوبتها است. رطوبتهای غلیظی که بدن نتوانسته آنها را دفع کند، در این ناحیه تجمع پیدا میکنند و به صورت کیست نمایان میشوند.
این کیستها معمولاً با تغییرات هورمونی شدت یا ضعف پیدا میکنند.
۷. کیست مغزی
کیست مغزی اگرچه کمتر شایع است، اما در منابع طب سنتی به انسداد مجاری رطوبت در مغز و غلبه سودا یا بلغم نسبت داده میشود. در این حالت، مواد زائدی که باید از مغز خارج شوند، در بخشی از بافت محبوس میمانند و بهصورت کیسهای پر از مایع تجمع پیدا میکنند.
ضعف قوای عصبی، تغذیه نامناسب و اختلالات مزاجی میتوانند از عوامل زمینهساز این نوع کیست باشند.
جمعبندی
کیستها در پزشکی نوین بهعنوان تودههایی پر از مایع شناخته میشوند، اما در طب سنتی آنها را نشانهای از سوءمزاج، ضعف قوه هاضمه، اختلال در دفع مواد زائد و تجمع اخلاط فاسد میدانند. این نگاه کلنگر کمک میکند تا علاوه بر شناخت انواع کیست، به ریشههای درونی بیماری و نقش تعادل مزاج در حفظ سلامت بدن توجه بیشتری شود. اصلاح سبک زندگی، تغذیه مناسب و توجه به مزاج فردی، از اصول مهم پیشگیری و کنترل کیستها در طب سنتی به شمار میآید.
